H. pylori và ung thư dạ dày ở nam giới: khi nào nên xét nghiệm

Vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) là nguyên nhân của phần lớn ca ung thư dạ dày, và diệt khuẩn đúng cách có thể giảm gần một nửa nguy cơ mắc bệnh theo một thử nghiệm dài hạn ở Trung Quốc. Nam giới nên xét nghiệm H. pylori khi có loét dạ dày tá tràng, đau thượng vị kéo dài, có người thân ruột thịt bị ung thư dạ dày, hoặc khi bác sĩ chỉ định trong lúc nội soi. Ở các nước có tỷ lệ ung thư dạ dày trung bình đến cao như Việt Nam, giới chuyên môn quốc tế đã đề xuất coi chiến lược "sàng lọc và điều trị" là ưu tiên y tế công cộng.

Gánh nặng ung thư dạ dày tại Việt Nam

Một bài tổng quan đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Y học của Đại học Y Hà Nội ngày 4/8/2026 cho biết Việt Nam có hơn 16.000 ca ung thư dạ dày mới mỗi năm và đa số được phát hiện ở giai đoạn muộn. Nhóm tác giả đề xuất áp dụng tuần tự các bảng phân loại nội soi (Kimura-Takemoto, Kyoto, EGGIM) để phân tầng nguy cơ tổn thương tiền ung thư, trong đó phân loại Kyoto giúp dự đoán tình trạng nhiễm H. pylori đang hoạt động, và phân loại Kimura-Takemoto có giá trị tiên đoán âm 98% để loại trừ tổn thương nguy cơ cao.

Ý nghĩa với người bệnh: một lần nội soi chất lượng tốt không chỉ tìm vết loét mà còn đánh giá được mức độ teo niêm mạc, dị sản ruột, từ đó quyết định lịch theo dõi phù hợp.

H. pylori liên quan đến ung thư dạ dày như thế nào

Theo tài liệu của Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), ước tính khoảng hai phần ba dân số thế giới mang vi khuẩn này. Phần lớn ung thư biểu mô tuyến dạ dày và u lympho MALT dạ dày được quy cho nhiễm H. pylori. Trên toàn cầu, ung thư dạ dày là loại ung thư phổ biến thứ năm và là nguyên nhân tử vong do ung thư đứng thứ tư, với khoảng 769.000 ca tử vong năm 2020.

Nhiễm khuẩn kéo dài nhiều năm gây viêm dạ dày mạn tính, có thể tiến triển qua các bước teo niêm mạc, dị sản ruột, loạn sản rồi ung thư. Không phải ai nhiễm cũng bị ung thư, nhưng nguy cơ tăng thêm khi có các yếu tố khác.

Những yếu tố nam giới cần để ý

• Hút thuốc: NCI cho biết người nhiễm H. pylori có hút thuốc có nguy cơ ung thư dạ dày cao hơn người nhiễm không hút.
• Ăn mặn và thịt chế biến sẵn: chế độ ăn nhiều muối và thịt chế biến sẵn liên quan đến tăng nguy cơ. Dưa muối, cà muối, thịt hun khói, xúc xích trong mâm cỗ cuối năm là những món nên ăn vừa phải.
• Tiền sử gia đình: có cha mẹ, anh chị em ruột bị ung thư dạ dày là lý do nên hỏi bác sĩ về xét nghiệm và nội soi sớm.

Bằng chứng: diệt khuẩn có giảm ung thư không

NCI dẫn hai nghiên cứu đáng chú ý:

• Thử nghiệm ngẫu nhiên tại Sơn Đông (Trung Quốc): 2 tuần dùng kháng sinh diệt H. pylori giúp giảm tỷ lệ mắc ung thư dạ dày gần 50% sau 22 năm theo dõi.
• Ở bệnh nhân đã phẫu thuật ung thư dạ dày giai đoạn sớm, nhóm được điều trị diệt khuẩn có nguy cơ xuất hiện tổn thương ung thư mới chỉ khoảng một nửa so với nhóm dùng giả dược.

Một nghiên cứu đoàn hệ ở Thụy Điển cũng không thấy tăng ung thư biểu mô tuyến thực quản sau điều trị diệt khuẩn, xoa dịu lo ngại rằng diệt H. pylori có thể gây hại theo hướng khác.

Khuyến cáo mới của IARC năm 2025

Ngày 28/4/2025, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) công bố Báo cáo Nhóm công tác số 12 về triển khai chiến lược sàng lọc và điều trị H. pylori theo quần thể. Báo cáo do 35 chuyên gia từ 20 quốc gia và vùng lãnh thổ xây dựng sau cuộc họp tháng 2/2025, phạm vi toàn cầu. Nội dung bao gồm đánh giá nhu cầu và mức sẵn sàng, chọn phương pháp sàng lọc và phác đồ điều trị, quản lý sử dụng kháng sinh, đo lường chất lượng, công bằng và chi phí – lợi ích.

Đáng chú ý, cách tiếp cận này khác với quan điểm ở những nước ít ung thư dạ dày. NCI ghi nhận tại Mỹ, phần lớn chuyên gia không ủng hộ xét nghiệm và diệt khuẩn đại trà vì lo ngại điều trị không cần thiết làm tăng kháng kháng sinh. Sự khác biệt phản ánh gánh nặng bệnh: nơi nào ung thư dạ dày phổ biến, lợi ích của sàng lọc càng rõ.

Ai nên xét nghiệm H. pylori

Chương trình sàng lọc quốc gia chưa được triển khai đại trà ở Việt Nam, nên quyết định xét nghiệm hiện dựa trên từng người. NCI dẫn khuyến cáo của CDC Hoa Kỳ về các trường hợp nên xét nghiệm và điều trị:

• Đang bị loét dạ dày hoặc tá tràng, hoặc có tiền sử loét đã được xác nhận.
• Sau phẫu thuật ung thư dạ dày giai đoạn sớm hoặc u lympho MALT dạ dày độ thấp.

Ngoài hai nhóm trên, bạn nên chủ động hỏi bác sĩ tiêu hóa về xét nghiệm nếu bị khó tiêu kéo dài, có người thân ruột thịt bị ung thư dạ dày hoặc sắp phải dùng aspirin, thuốc giảm đau chống viêm lâu dài. Nếu có các dấu hiệu báo động như sụt cân, nuốt nghẹn, nôn kéo dài, đi ngoài phân đen, thiếu máu, cần nội soi thay vì chỉ làm test hơi thở.

Điều trị diệt khuẩn: vì sao không tự mua thuốc

Kháng kháng sinh là thách thức lớn trong điều trị H. pylori, và IARC đặt quản lý kháng sinh thành một trụ cột của mọi chương trình sàng lọc. Phác đồ phải do bác sĩ chọn dựa trên tình hình kháng thuốc tại địa phương và tiền sử dùng kháng sinh của người bệnh. Tự mua thuốc theo đơn của người quen, uống không đủ ngày hay bỏ dở khi thấy đỡ đau là những lý do khiến lần điều trị sau khó hơn.

Sau khi kết thúc phác đồ, người bệnh cần kiểm tra lại theo hẹn để xác nhận vi khuẩn đã bị tiêu diệt. Trong thời gian điều trị, nên hạn chế rượu bia và thuốc lá. Căng thẳng công việc không gây nhiễm H. pylori nhưng làm triệu chứng dạ dày nặng hơn, như phân tích trong bài tác động của stress công việc lên nam giới.

Thói quen trong gia đình

H. pylori thường lây trong gia đình, nhất là qua tiếp xúc gần và thói quen ăn chung. Khi một người được chẩn đoán, hãy hỏi bác sĩ xem các thành viên khác có cần kiểm tra không. Dùng đũa, muỗng riêng khi gắp thức ăn chung, rửa tay trước khi ăn, hạn chế đồ muối mặn và tăng rau quả tươi là những thay đổi đơn giản. Bài chế độ ăn uống khoa học cho nam giới có thêm gợi ý xây dựng bữa ăn cân đối.