Chụp CT liều thấp tầm soát ung thư phổi: nam giới nào nên làm

Nam giới từ 50 đến 80 tuổi, hút thuốc tổng cộng từ 20 bao-năm trở lên và hiện vẫn hút hoặc mới bỏ trong vòng 15 năm là nhóm nên chụp CT liều thấp mỗi năm để tầm soát ung thư phổi, theo khuyến cáo của Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF). Phương pháp này giúp giảm tử vong do ung thư phổi nhưng đi kèm tỷ lệ dương tính giả đáng kể, vì vậy không phải ai cũng nên chụp và cần được bác sĩ tư vấn trước.

Ung thư phổi ở Việt Nam: con số nhắc nhở

Theo Tuổi Trẻ dẫn số liệu GLOBOCAN 2022, Việt Nam ghi nhận 24.426 ca ung thư phổi mới và 22.597 ca tử vong trong năm. Khoảng cách gần giữa số ca mắc và số ca tử vong phản ánh thực tế đa số bệnh nhân được phát hiện muộn. Bác sĩ Phạm Tuấn Anh (Bệnh viện K) cho biết thuốc lá là nguyên nhân chính, chiếm khoảng 90% trường hợp, và người hút thuốc có nguy cơ cao hơn khoảng 20 lần so với người không hút.

Cũng theo bài báo, khi phát hiện ở giai đoạn sớm, tỷ lệ sống 5 năm của ung thư phổi không tế bào nhỏ giai đoạn IA đạt khoảng 85%, giai đoạn IIB khoảng 56%. Đó là lý do tầm soát ở nhóm nguy cơ cao có ý nghĩa.

"Bao-năm" là gì và tự tính thế nào

Bao-năm (pack-year) là đơn vị đo lượng thuốc lá đã hút: số bao mỗi ngày nhân với số năm hút. Ví dụ:

• Hút 1 bao mỗi ngày trong 20 năm = 20 bao-năm.
• Hút nửa bao mỗi ngày trong 40 năm = 20 bao-năm.
• Hút 2 bao mỗi ngày trong 10 năm = 20 bao-năm.

Nhiều nam giới Việt bắt đầu hút từ tuổi đôi mươi, mỗi ngày khoảng một bao. Đến 45–50 tuổi, con số đã vượt 20 bao-năm mà không mấy ai để ý.

Tiêu chí của USPSTF 2021

Khuyến cáo cuối cùng công bố ngày 9/3/2021 của USPSTF về tầm soát ung thư phổi (mức B) gồm:

Ngừng tầm soát khi người đó đã bỏ thuốc đủ 15 năm, hoặc khi có bệnh lý khác làm hạn chế đáng kể tuổi thọ hay khả năng, mong muốn phẫu thuật chữa khỏi.

Tại Việt Nam, tiêu chí áp dụng có thể khác giữa các cơ sở. Bài báo Tuổi Trẻ nêu nhóm nguy cơ cao cần sàng lọc theo hướng dẫn được dẫn là người 55–74 tuổi, thể trạng tốt, đang hút hoặc bỏ dưới 15 năm, có tiền sử hút lâu năm với tần suất lớn. Dù theo mốc nào, điểm chung là tầm soát dành cho người hút thuốc nhiều và lâu.

Lợi ích được chứng minh tới đâu

USPSTF dẫn hai thử nghiệm lớn. Thử nghiệm NLST của Mỹ cho thấy tử vong do ung thư phổi giảm 16%. Thử nghiệm NELSON ở châu Âu ghi nhận tỷ số tử vong do ung thư phổi 0,75 ở nhóm được chụp so với nhóm không chụp. Mô hình tính toán ước tính chương trình theo tiêu chí 2021 giảm 13% tử vong do ung thư phổi, cao hơn mức 9,8% của tiêu chí cũ, nhờ mở rộng đối tượng.

Mặt trái: dương tính giả, chẩn đoán quá mức và tia xạ

Đây là phần nhiều người bỏ qua khi nghe quảng cáo gói tầm soát. Theo USPSTF:

• Dương tính giả: trong NLST, tỷ lệ là 26,3% ở lần chụp đầu, 27,2% ở năm thứ nhất và 15,9% ở năm thứ hai. NELSON ghi nhận 19,8% ở lần đầu và 7,1% ở năm thứ nhất. Nghĩa là cứ khoảng 4–5 người chụp lần đầu thì có một người được báo có nốt cần theo dõi nhưng cuối cùng không phải ung thư.
• Thủ thuật xâm lấn: 1,7% người được chụp trong NLST phải làm thủ thuật xâm lấn vì kết quả dương tính giả; biến chứng gặp ở 0,1%.
• Chẩn đoán quá mức: khoảng 6% ung thư phát hiện qua tầm soát được ước tính là những khối u lẽ ra không gây hại trong suốt cuộc đời.
• Tia xạ: mỗi lần chụp CT liều thấp có liều khoảng 0,65–2,36 mSv. Bài báo Tuổi Trẻ nêu mức khoảng 1,5 mSv so với khoảng 8 mSv của CT thông thường.

Những rủi ro này không có nghĩa là tầm soát không đáng làm, mà cho thấy nó chỉ có lợi rõ ràng ở nhóm nguy cơ cao. Người trẻ, hút ít hoặc chưa từng hút mà chụp hằng năm có thể chịu thiệt nhiều hơn lợi.

Nhận kết quả "có nốt phổi" thì làm gì

Phần lớn nốt nhỏ phát hiện trên CT liều thấp là lành tính. Tùy kích thước và đặc điểm, bác sĩ sẽ hẹn chụp lại sau một khoảng thời gian để theo dõi sự thay đổi, hoặc chỉ định thêm xét nghiệm khi nghi ngờ. Điều quan trọng là không hoảng loạn, không tự tìm thuốc "tiêu nốt phổi" trên mạng, và quay lại đúng hẹn. Bỏ hẹn tái khám là lý do khiến tầm soát mất ý nghĩa.

Tầm soát không thay thế việc bỏ thuốc

Chụp CT chỉ giúp phát hiện sớm, không làm giảm nguy cơ mắc bệnh. Bỏ thuốc lá mới là biện pháp làm giảm nguy cơ thật sự, đồng thời có lợi cho tim mạch và chức năng sinh lý. Theo bài báo Tuổi Trẻ, khói thuốc chứa hơn 7.000 chất hóa học, ít nhất 69 chất gây ung thư. Những ảnh hưởng của thuốc lá với sức khỏe sinh sản được phân tích trong bài tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe sinh sản nam.

Cũng cần nhớ khoảng 10–15% bệnh nhân ung thư phổi chưa từng hút thuốc. Người không hút nhưng có triệu chứng như ho kéo dài trên 3 tuần, ho ra máu, khó thở, sụt cân không rõ lý do, đau ngực vẫn phải đi khám, không chờ đến "đủ tiêu chí tầm soát". Các câu hỏi khác về sức khỏe nam giới thường gặp được tổng hợp trong bài hỏi đáp y học nam khoa.

Chuẩn bị trước khi đi chụp

1. Tính số bao-năm của mình và năm bỏ thuốc (nếu đã bỏ).
2. Mang theo phim chụp ngực cũ, nếu có, để bác sĩ so sánh.
3. Hỏi rõ cơ sở về quy trình xử lý khi phát hiện nốt: ai đọc kết quả, lịch theo dõi thế nào.
4. Kết hợp khám tim mạch, đo huyết áp, đường huyết vì người hút thuốc lâu năm thường có nhiều nguy cơ đi kèm.