Hoạt chất Sildenafil là gì và cơ chế tác dụng dược lý chính

Sildenafil là hoạt chất thuộc nhóm ức chế enzym phosphodiesterase type 5 (PDE5), được phê duyệt cho hai chỉ định chính: điều trị rối loạn cương dương ở nam giới trưởng thành và điều trị tăng áp động mạch phổi. Thuốc hoạt động bằng cách kéo dài tác dụng của cGMP, chất truyền tin giúp cơ trơn mạch máu giãn ra. Sildenafil là thuốc kê đơn; hiểu cơ chế của nó giúp giải thích vì sao thuốc cần kích thích tình dục, vì sao có tác dụng phụ đặc trưng và vì sao tương tác với nitrat lại nguy hiểm.

Từ phân tử thử nghiệm đến thuốc quen thuộc

Sildenafil được phát triển vào đầu thập niên 1990 với mục tiêu ban đầu là điều trị đau thắt ngực. Trong thử nghiệm, tác dụng trên tim không nổi bật, nhưng tác dụng trên cương cứng được ghi nhận rõ. Thuốc được phê duyệt cho rối loạn cương dương tại Mỹ năm 1998, trở thành thuốc uống đầu tiên được phê duyệt rộng rãi cho chỉ định này. Vài năm sau, hoạt chất được phê duyệt thêm cho tăng áp động mạch phổi. Hiện nay, sau khi hết thời hạn bảo hộ ở nhiều thị trường, có nhiều thuốc generic chứa Sildenafil được lưu hành hợp pháp.

Sinh lý cương cứng: nền tảng để hiểu thuốc

Dương vật có hai thể hang, cấu trúc như bọt biển chứa nhiều khoang mạch máu bao quanh bởi cơ trơn. Khi không cương, cơ trơn co lại, ít máu vào. Khi có kích thích tình dục:

1. Thần kinh và lớp nội mô mạch giải phóng nitric oxid (NO).
2. NO kích hoạt enzym guanylate cyclase, tạo ra cGMP.
3. cGMP làm giảm calci trong tế bào cơ trơn, cơ trơn giãn ra, máu tràn vào thể hang.
4. Thể hang căng lên, chèn ép các tĩnh mạch dẫn máu ra, giữ máu lại: dương vật cương.
5. Enzym PDE5 phân hủy cGMP, kết thúc quá trình cương.

Rối loạn cương dương xảy ra khi một hoặc nhiều mắt xích trong chuỗi này bị suy yếu: mạch máu kém đàn hồi, nội mô tổn thương do tiểu đường, hút thuốc, tăng huyết áp; thần kinh tổn thương; hoặc yếu tố tâm lý làm giảm tín hiệu ban đầu.

Sildenafil can thiệp vào đâu

Sildenafil ức chế chọn lọc PDE5, nên cGMP bị phân hủy chậm hơn và tác dụng giãn cơ trơn được duy trì. Thuốc không tạo ra NO, không tạo ra cGMP; nó chỉ giữ lại những gì cơ thể đã sản xuất khi có kích thích. Đây là lý do thuốc không gây cương tự phát và không làm tăng ham muốn, như đã phân tích trong bài Sildenafil có phải thuốc kích dục không.

Tính chọn lọc của Sildenafil không tuyệt đối. Thuốc ức chế PDE6, enzym trong tế bào cảm thụ ánh sáng ở võng mạc, ở mức yếu hơn nhiều; điều này giải thích hiện tượng nhìn ám xanh, nhạy sáng ở một số người. PDE5 cũng có mặt ở mạch máu toàn thân, phổi và tiểu cầu, giải thích tác dụng hạ huyết áp nhẹ và ứng dụng trong tăng áp động mạch phổi.

Thuốc đi qua cơ thể như thế nào

Ảnh hưởng của bữa ăn và rượu bia lên quá trình này được trình bày chi tiết tại bài Sildenafil tương tác với rượu bia và đồ ăn nhiều dầu mỡ.

Các chỉ định đã được phê duyệt

Rối loạn cương dương

Chỉ định cho nam giới trưởng thành gặp khó khăn trong việc đạt hoặc duy trì cương đủ để quan hệ. Thuốc dùng khi cần, trước hoạt động tình dục. Hiệu quả đã được chứng minh ở nhiều nguyên nhân khác nhau: mạch máu, thần kinh, tâm lý và hỗn hợp, kể cả ở người tiểu đường hay sau tổn thương tủy sống, dù mức độ đáp ứng khác nhau.

Tăng áp động mạch phổi

Dùng đều đặn theo phác đồ chuyên khoa để cải thiện khả năng gắng sức. Đây là chỉ định có hàm lượng và cách dùng khác hẳn, được phân tích trong bài Sildenafil trong điều trị tăng áp động mạch phổi.

Những điều Sildenafil không làm được

• Không chữa khỏi rối loạn cương; tác dụng chỉ có trong thời gian thuốc còn trong cơ thể.
• Không điều trị nguyên nhân gốc như xơ vữa mạch, tiểu đường, suy giảm testosterone.
• Không tăng ham muốn, không điều trị xuất tinh sớm như một chỉ định chính.
• Không bảo vệ khỏi bệnh lây truyền qua đường tình dục.
• Không được chỉ định cho phụ nữ hay trẻ em với mục đích tình dục.

Tác dụng phụ bắt nguồn từ cơ chế

Hầu hết tác dụng phụ đều có thể suy ra từ cơ chế: giãn mạch ở đầu gây đau đầu, ở mặt gây đỏ bừng, ở niêm mạc mũi gây nghẹt mũi; giãn cơ trơn thực quản gây khó tiêu, trào ngược; ức chế PDE6 gây rối loạn thị giác thoáng qua. Những tác dụng nghiêm trọng hiếm gặp gồm cương đau kéo dài, mất thị lực đột ngột, giảm thính lực đột ngột. Hiểu nguồn gốc của tác dụng phụ giúp người dùng bình tĩnh với các phản ứng nhẹ và cảnh giác với dấu hiệu nguy hiểm.

Vì sao Sildenafil là thuốc kê đơn

Tương tác chết người với nitrat, nguy cơ ở người bệnh tim nặng, ảnh hưởng của thuốc ức chế enzym gan, và thực tế rằng rối loạn cương thường là dấu hiệu cảnh báo bệnh tim mạch hoặc chuyển hóa: tất cả đều đòi hỏi đánh giá y khoa trước khi dùng. Đơn thuốc không chỉ là thủ tục mà là cơ hội để phát hiện bệnh nền và chọn cách điều trị phù hợp nhất.